@uzbyuksalish

Telegram

@uzbyuksalish

Рақамлар ортидаги ривожланиш: Янги Ўзбекистон қандай ўзгармоқда

 2026-07-05 15:10:34   |     Просмотров: 1602

Бугунги глобаллашган дунёда давлатларнинг нуфузи фақат географияси, табиий бойликлари ёки ҳарбий қудрати билан эмас, балки улар ҳақида шаклланган тасаввур — ишонч, шаффофлик ва барқарорлик билан ҳам ўлчанади. Айнан шу тасаввурни шакллантиришда халқаро рейтинг ва индекслар муҳим рол ўйнайди. Улар гўё замонавий дунёнинг ойнаси: ҳар бир мамлакат унда ўз аксини кўради — баъзан ёрқин, баъзан эса камчиликлари билан.

Халқаро рейтинг ва индекслар давлатларнинг сиёсий-ҳуқуқий тараққиёти, ислоҳотлар суръати ва институционал салоҳияти ҳақида жамоатчилик фикрини шакллантирувчи муҳим ахборот воситасига айланди. Ана шундай манбалардан бири — Қонун устуворлиги индекси (Руле оф Лаw Индех) бўлиб, у Wорлд Жустиcе Прожеcт (WЖП) томонидан тайёрланади. Ушбу ташкилот 2006 йилда Америcан Бар Ассоcиатион ташаббуси билан бошланган ва 2009 йилдан мустақил фаолият юритиб келмоқда. 2025 йилги индекс эса 143 та мамлакат ва ҳудудни қамраб олиб, 8 та омил, 44 та субомил, 215 мингдан ортиқ респондент ва 4 100 дан зиёд эксперт фикрларига асосланган.

Демак, бу оддий статистик жадвал эмас — бу жиддий таҳлилий ҳужжат.

2025 йилги WЖП ҳисоботига кўра, Ўзбекистон 143 давлат орасида 81-ўринни, минтақада эса 15 давлат ичида 8-ўринни эгаллаган. Энг эътиборлиси шундаки, глобал миқёсда давлатларнинг 68 фоизида қонун устуворлиги пасайган бир пайтда, Ўзбекистон натижаси яхшиланган кам сонли мамлакатлар қаторига кирган.

Ҳисоботда яна қуйидаги кўрсаткичлар қайд этилган:

  • “Тартиб ва хавфсизлик” бўйича — 17-ўрин, минтақада 1-ўрин
  • “Коррупсиядан холилик” — 67-ўрин
  • Фуқаролик ишлари судлов тизими — 73-ўрин
  • Жиноят ишлари судлов тизими — 68-ўрин

Шунингдек, кўплаб давлатларда суд мустақиллигига босим кучайгани қайд этилган бўлса, Ўзбекистонда бундай ҳолатлар кузатилмаётгани алоҳида таъкидланган.

Аммо бу ерда муҳим савол туғилади: гап фақат “нечанчи ўринда?” деган саволда эмас. Асосий савол — бу натижалар ортида қандай реал ҳаётий ўзгаришлар турибди?

Чунки ҳар қандай индекс — бу фақат бир қараш, бир методология. Ҳатто WЖПнинг ўзи ҳам индекс мамлакатнинг тўлиқ манзарасини эмас, балки айрим жиҳатларини ўлчашини тан олади. Шу боис, бундай рейтингларни якуний ҳукм эмас, балки муҳим сигнал сифатида қабул қилиш тўғрироқ.

Бу ёндашув БМТнинг 2030 кун тартибига ҳам мос келади. Унда барча давлатлар учун умумий мақсадлар белгиланган бўлса-да, уларни амалга оширишда миллий шароитлар, имкониятлар ва ривожланиш даражалари ҳисобга олиниши зарурлиги алоҳида қайд этилган.

Дарҳақиқат, давлат бошқаруви очиқлиги, фуқаролик иштироки ёки сўз эркинлиги каби тушунчалар турли жамиятларда турлича намоён бўлади. Ғарбда бу кўпроқ нодавлат ташкилотлар ва оммавий акциялар орқали ифодаланса, Ўзбекистонда маҳалла, оила ва жамоавий маслаҳат орқали шаклланади.

Хорижий тажриба ҳам шуни кўрсатадики, юқори рейтинг — бу муаммолар йўқ дегани эмас. Масалан, Европа Комиссиясининг 2025 йилги ҳисоботида ҳам ижобий ўзгаришлар билан бирга ҳал этилмаган муаммолар мавжудлиги қайд этилган.

Франсияда 2023 йилда қамоқхоналарнинг тўлиш даражаси 122,9, Италияда эса 119,1 бўлган. Буюк Британияда эса 2025 йил декабр ҳолатига кўра судларда 80 203 та очиқ иш мавжуд бўлган. Бу эса ҳатто ривожланган давлатларда ҳам тизимли муаммолар борлигини кўрсатади.

АҚШда эса 2024 йилда ҳар 25,9 сонияда бир зўравонлик жинояти содир этилган. Бу рақамлар шуни англатадики, юқори рейтинг ҳам ҳар доим юқори хавфсизликни кафолатламайди.

Шу нуқтаи назардан қараганда, Ўзбекистоннинг энг катта устунликларидан бири — айнан хавфсизликдир. WЖП ҳисоботида мамлакат “Тартиб ва хавфсизлик” бўйича 17-ўринни, минтақада эса 1-ўринни эгаллаган. Бу эса оддий рақам эмас — бу кундалик ҳаётдаги барқарорлик ва осойишталик кўрсаткичидир.

Яна бир муҳим жиҳат — ислоҳотларнинг реал натижалари. 2026 йил 1 апрел ҳолатига кўра, Ўзбекистонда 577,2 мингта корхона, шундан 421 969 таси тадбиркорлик субекти, 417 250 таси кичик бизнес ҳисобланади. Хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналар сони эса 19 072 тага етган.

Бу рақамлар шуни кўрсатадики, ислоҳотлар қоғозда эмас — реал ҳаётда ишлаяпти.

Фуқаролик иштироки масаласида ҳам Ўзбекистон ўзига хос йўлни танлаган. БМТнинг 2025 йилги таҳлилига кўра, мамлакатда 9 000 дан ортиқ маҳалла фаолият юритади. “Маҳалла еттилиги” тизими эса жамоавий бошқарув ва ижтимоий ҳамжиҳатликни мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда.

Яна бир муҳим ютуқ — Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) томонидан 2022 йилда Ўзбекистонда пахта соҳасида мажбурий меҳнат тугатилгани расман эътироф этилди. 2021 йилги ҳосил йиғим-теримида иштирокчиларнинг 99 фоизи ихтиёрий меҳнат қилгани қайд этилган.

Ҳуқуқий асослар ҳам мустаҳкамланмоқда. Янгиланган Ўзбекистон Конституциясида инсон ҳуқуқлари бевосита амал қилиши белгиланди. Бу эса ҳуқуқий давлат қуриш йўлида муҳим қадамдир.

Албатта, муаммолар ҳам йўқ эмас. WЖП ҳисоботида очиқлик ва асосий ҳуқуқлар бўйича пастроқ кўрсаткичлар қайд этилган. Аммо шу билан бирга, суд тизими мустақиллиги борасида салбий тенденсиялар кузатилмаётгани ҳам эътироф этилган.

Хулоса қилиб айтганда, бугунги дунёда ҳар бир давлат ўз йўлини изламоқда. Янги Ўзбекистон эса анъана ва модернизация, барқарорлик ва эркинлик ўртасида мувозанат топишга ҳаракат қилаётган модел сифатида ажралиб туради.

Бу тажриба — мукаммал эмас, аммо муҳим. Ва энг асосийси — у ишлаяпти.

Жаҳонгир Исаев
Барқарор ривожланиш маркази бўлим бошлиғ