@uzbyuksalish

Telegram

@uzbyuksalish

ОРХУС КОНВЕНСИЯСИ: АМАЛГА ОШИРИШ ИНСТРУМЕНТЛАРИ ВА ЖАМОАТЧИЛИК ИШТИРОКИ МЕХАНИЗМЛАРИ

 2026-05-24 18:52:46   |     Просмотров: 1428

Орхус конвенсияси экологик бошқарув соҳасида жамоатчилик иштирокини таъминлашга хизмат қилувчи энг муҳим халқаро ҳуқуқий механизмлардан биридир. Бироқ ҳар қандай кучли инструмент сингари, унинг самарадорлиги ҳам ундан қай даражада тўғри ва оқилона фойдаланилишига боғлиқ. Шу боис Орхус конвенсияси механизмларидан муваффақиятли фойдаланиш учун, энг аввало, унинг ишлаш тамойиллари, тартиблари ва амалий имкониятларини чуқур ўрганиш зарур.

Конвенсия доирасида унинг нормаларини амалда қўллаш бўйича махсус қўлланма ишлаб чиқилган бўлиб, унда Орхус ҳудудига кирувчи турли мамлакатлар тажрибаси асосида энг самарали амалиётлар батафсил ёритилган. Бу ҳужжат нафақат фуқаролик жамияти вакиллари, балки давлат органлари, экспертлар ва бизнес субектлари учун ҳам муҳим методик манба ҳисобланади.

Маълумки, Орхус конвенсияси дастлаб БМТ Европа иқтисодий комиссияси ҳудуди учун яратилган. Бироқ бугунги кунга келиб Марказий Осиёнинг барча давлатлари ҳам ушбу халқаро ҳуқуқий ҳужжатнинг тўлақонли иштирокчисига айланган. Бу эса минтақада экологик бошқарувнинг янги, очиқ ва масъулиятли моделини шакллантириш учун муҳим имконият яратмоқда.

Уч таянч тамойил

Орхус конвенсияси уч асосий йўналишга таянади:

  • экологик ахборотдан фойдаланиш ҳуқуқи;
  • қарорлар қабул қилиш жараёнида жамоатчилик иштироки;
  • экологик масалалар бўйича одил судловга мурожаат қилиш имконияти.

Бизнинг ташкилотимиз айниқса иккинчи йўналиш — жамоатчиликнинг қарорлар қабул қилишдаги иштирокидан фаол фойдаланиб келмоқда. Айнан ушбу механизм орқали экологик жиҳатдан хавф туғдириши мумкин бўлган бир қатор лойиҳаларнинг олди олинган. Айрим ҳолларда эса лойиҳаларнинг мазмуни такомиллаштирилиб, атроф-муҳитга етказилиши мумкин бўлган салбий таъсир сезиларли даражада камайтирилди.

Бу тажриба бир ҳақиқатни кўрсатади: жамоатчилик иштироки шунчаки формал жараён эмас, балки реал таъсир кучига эга механизмдир.

Ўзбекистон учун янги имкониятлар

Яқинда Орхус конвенсиясига қўшилган Ўзбекистон учун бу йўналишда катта имкониятлар очилмоқда. Айниқса, қўшни давлатлар тажрибасини ўрганиш ва муваффақиятли амалиётларни мослаштириш фойдали бўлиши мумкин.

Маълумот учун:
2025-йил 11-март куни Ўзбекистон Республикасининг “Атроф-муҳитга оид ахборотлардан фойдаланиш, қарорлар қабул қилиш жараёнида жамоатчилик иштироки ҳамда атроф-муҳитга оид масалалар бўйича одил судловга мурожаат қилиш тўғрисидаги Конвенсияга (Орхус, 1998-йил 25-июн) Ўзбекистон Республикасининг қўшилиши ҳақида”ги ЎРҚ-1045-сон Қонуни қабул қилинди.

Бу борада Қозоғистон тажрибаси алоҳида эътиборга лойиқ. Ушбу мамлакатда жамоатчилик иштирокини таъминлашга оид ҳуқуқий механизмлар Экологик кодексда ҳам, жамоатчилик эшитувларини ташкил этиш тартибларида ҳам анча пухта мустаҳкамланган.

Энг катта тўсиқ — пассивлик

Ҳуқуқий имкониятлар мавжуд бўлишига қарамай, жамоатчиликнинг ўз ҳуқуқларидан самарали фойдаланишига тўсқинлик қилаётган омиллар ҳам йўқ эмас. Энг катта муаммо эса кўпинча тизимда эмас, балки жамоатчиликнинг ўзида бўлади — бу пассивликдир.

Афсуски, кўпчилик ўз овози бирор нарсани ўзгартира олишига ишонмайди. “Барибир ҳеч нарса ўзгармайди” деган кайфият фуқаролик фаоллигини сусайтиради.

Шу сабабли муваффақиятли тажрибаларни оммалаштириш ниҳоятда муҳим. Одамлар реал натижаларни кўрса, ишонч ортади, ишонч ортган сари эса фаоллик ҳам кучаяди.

Жамоатчиликни қандай тайёрлаш керак?

Фуқаролик иштироки самарали бўлиши учун жамоатчиликни амалий жиҳатдан тайёрлаш зарур. Хусусан:

  • жамоатчилик эшитувларида қандай иштирок этиш;
  • қайси ҳужжатларга эътибор қаратиш;
  • қандай саволлар бериш;
  • лойиҳа рискларини қандай аниқлаш;
  • атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш ҳужжатларини қандай тушуниш.

Шубҳасиз, бу жараёнда экспертлар иштироки ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Бизнинг ташкилот бу борада нисбатан қулай имкониятга эга, чунки мутахассисларимиз профессионал экологлардир. Шу сабабли лойиҳаларни таҳлил қилишда хавф ва заиф жиҳатларни мустақил аниқлаш имконига эгамиз.

Аммо барча фуқароларда бундай махсус билим бўлиши табиий эмас. Ана шундай вазиятларда институционал ёрдам зарур бўлади.

Орхус марказлари — билим ва кўмак майдони

Бундай ёрдамни Орхус марказлари орқали таъминлаш мумкин. Ушбу марказлар жамоатчилик, давлат органлари ва бизнес вакилларини ўқитиш, маслаҳат бериш ҳамда амалий кўмак кўрсатишга мўлжалланган платформалардир.

Улар қуйидаги йўналишларда ёрдам бера олади:

  • эксперт маслаҳатлари;
  • процессуал кўмак;
  • ҳуқуқий ҳужжатлар тайёрлаш;
  • жамоатчилик эшитувларига тайёргарлик;
  • манфаатдор томонлар ўртасида мулоқотни кучайтириш.

Аслида Орхус марказлари фақат ҳуқуқий восита эмас, балки экологик демократия мактабидир.

Жамоатчилик иштироки бизнес учун ҳам фойдали

Кўпинча жамоатчилик иштироки фақат фуқаролар манфаатини ҳимоя қилувчи восита сифатида талқин қилинади. Аслида эса бу бизнес учун ҳам катта имконият яратади.

Биз тренинглар давомида иштирокчилардан жамоатчилик иштирокининг фойдаларини уч тоифа бўйича ёзишни сўраймиз:

  • жамоатчилик учун;
  • давлат органлари учун;
  • бизнес учун.

Қизиқ жиҳати шундаки, кўпинча энг узун рўйхат айнан бизнес учун ёзилади.

Нега?

Чунки бизнес жамоатчилик фикрини олдиндан инобатга олса:

  • ижтимоий қаршилик камаяди;
  • репутацион хатарлар пасаяди;
  • ҳуқуқий низолар эҳтимоли қисқаради;
  • лойиҳа кечикишларининг олди олинади;
  • инвестицион барқарорлик ошади.

Демак, жамоатчилик иштироки бизнес учун тўсиқ эмас, балки хавфларни бошқариш воситасидир.

Трансчегаравий масалаларда ҳам муҳим восита

Орхус конвенсияси фақат миллий даражадаги экологик муаммолар билан чекланмайди. У трансчегаравий экологик масалаларда ҳам қўлланиши мумкин.

Бу борада Эспо конвенсияси ҳам муҳим аҳамият касб этади. Бироқ Орхус механизмларининг ўзига хос жиҳати шундаки, улар қўшни давлатлар жамоатчилигини ҳам жараёнга жалб этишни назарда тутади.

Маълумот учун:
Эспо конвенсияси — атроф-муҳитга таъсирни трансчегаравий контекстда баҳолаш бўйича халқаро ҳужжат бўлиб, 1991-йилда Финляндиянинг Эспоо шаҳрида қабул қилинган ва 1997-йилда кучга кирган. Ушбу келишувга кўра, агар режалаштирилаётган фаолият бошқа давлатларга экологик таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, олдиндан экологик баҳолаш ўтказилиши шарт.

Бу айниқса Марказий Осиё учун долзарб. Чунки минтақадаги сув ресурслари, энергетика, йирик инфратузилма ва саноат лойиҳалари кўпинча бир нечта давлат манфаатларига бевосита таъсир қилади.

Хулоса

Бугунги кунда экологик масалаларни фақат давлат ёки экспертлар даражасида ҳал қилиш даври ортда қолмоқда. Барқарор ва сифатли қарорлар қабул қилиш учун жамоатчилик иштироки зарур.

Орхус конвенсияси ана шу иштирокни таъминлайдиган кучли халқаро платформадир.

Энг муҳими, ушбу имкониятлардан фойдаланишни ўрганиш, тажрибаларни ўзлаштириш ва фуқароларнинг ишончини оширишдир. Чунки фаол жамоатчилик бор жойда экологик масъулият ҳам, сифатли бошқарув ҳам кучли бўлади.

Светлана Могилюк

“Қозоғистон Экофоруми” ассоциацияси раиси, “ЭКОМ” жамоат бирлашмаси раиси